Giảng viên khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội, sáng lập câu lạc bộ Sách ơi mở ra

Khơi dậy năng lực thấu cảm của trẻ

Tò mò theo đuổi chủ đề thảm họa Holoucaust, tôi tiếp tục xem 2 bộ phim: “Danh sách của Schindler” và “Ngày tàn của Hitler”.

Cùng xoay quanh đề tài thế chiến thứ 2, cùng dựa trên những nguyên mẫu có thật của lịch sử, một bộ phim mô tả một con người đã bán hết cả gia sản để giải cứu hàng nghìn người Do Thái khỏi các trại tập trung, một bộ phim tái hiện chân dung của kẻ đã đẩy cả nhân loại tới thảm họa diệt chủng.

Khoảnh khắc khiến cho Đảng viên quốc xã Oskar Schindler, từ một tay tài phiệt trục lợi từ chiến tranh, quyết định cứu những người Do Thái khỏi cái chết là khi ông nhìn thấy những cảnh tra tấn và giết chóc tàn bạo của quân lính Đức.

Có lẽ, trong khoảnh khắc đó, ông đã cảm thấy nỗi đau trên cơ thể của những nạn nhân kia đang xuyên thấm vào da thịt của mình.

Nếu Hitler cảm nhận được nỗi đau này, không chắc ông ta đã có thể khởi động cỗ máy chiến tranh cướp đi sinh mạng của hàng triệu người trên thế giới.

Năng lực nhận ra cảm xúc của người khác và thể nghiệm cảm xúc của người khác như thể cảm xúc ở bên trong mình ấy được gọi là năng lực thấu cảm (empathy).

Đó là gốc rễ của những tình cảm tốt đẹp của con người: lòng yêu thương, khoan thứ và sự từ bi. Nó là cái có thể khắc chế những tham vọng, cuồng tín, ích kỉ, tức giận…- cái thường dẫn chúng ta đến sự nhẫn tâm và tội ác.

Bởi vì, cái ngăn không cho ta giết hại một sinh vật nào đó, không hẳn là do luật pháp, mà là cảm giác ghê rợn đau đớn và không nỡ khi nhìn thấy thân thể của nó đang quằn quại dưới tay của ta.

Cái gì ngăn không cho ta cướp bóc tài sản của người khác? Là vì ta sẽ phải dừng lại và suy nghĩ người ta sẽ đau khổ ra sao khi bao nhiêu mồ hôi nước mắt của mình bị tiêu tán.

Cái gì ngăn không cho ta lăng mạ người khác? Là vì ta biết người ấy sẽ đau khổ và tủi nhục khi bị lăng mạ.

Tôi thường tự hỏi, trong một xã hội mà đứa trẻ ngày càng ít có cơ hội được tiếp xúc và trải nghiệm những khó khăn, thiếu thốn và nỗi đau của người khác, trong một thế giới mà sự vô cảm đang ngày càng lan rộng như một thứ virus bất trị, liệu có cách nào để dạy cho chúng về sự thấu cảm hay không?

Raymond Mar, một nhà Tâm lí học của trường Đại học York, Canada và Keith Oatley, Giáo sư danh dự ngành Tâm lí học nhận thức của trường Đại học Toronto đã viết trong các công trình nghiên cứu được công bố năm 2009 rằng những người đọc các tác phẩm hư cấu nhiều hơn sẽ thường có khả năng hiểu người khác hơn, thông cảm với họ hơn và biết nhìn thế giới từ điểm nhìn của người khác.

Năm 2010, một công trình nghiên cứu của Mar cũng phát hiện ra một kết quả tương tự ở trẻ em: càng được đọc nhiều câu chuyện, thì chúng càng có những suy nghĩ tử tế.

Khi đọc một câu chuyện, chúng ta có xu hướng nhập vào thế giới của câu chuyện và trải nghiệm thực tại ảo được gợi nên thông qua các nhân vật, cốt truyện, bối cảnh, tình huống.

Thế nhưng, những trải nghiệm ảo đó lại tạo ra những cảm xúc rất thật trong người đọc.

Và điều đặc biệt nằm ở chỗ, những trải nghiệm đó lại chuyển hóa thành một phần kinh nghiệm sống của ta và làm gia tăng khả năng thấu hiểu cảm xúc của người khác cũng như kĩ năng xã hội của chúng ta. Đồng thời, thông qua việc đọc các tác phẩm hư cấu, chúng ta học thêm được rất nhiều kiến thức về tâm lí con người.

Như vậy là, ngoài việc cho trẻ tiếp xúc và trải nghiệm cuộc sống nhiều hơn, có một cách vô cùng đơn giản và tiết kiệm mà ai cũng có thể làm được để nuôi dưỡng sự thấu cảm cho con là cho con đọc nhiều hơn các tác phẩm văn học giàu giá trị nhân văn.

Khi dạy học trong dự án Sách ơi mở ra, tôi càng thấy thấm thía điều này.

Những học sinh có vốn đọc phong phú, đã đọc được vài tác phẩm văn học kinh điển trở lên không chỉ có một khả năng diễn đạt vô cùng uyển chuyển, thậm chí vượt hơn rất nhiều so với các bạn cùng trang lứa, mà cũng thường tỏ ra có suy nghĩ chín chắn hơn, có khả năng biểu đạt tốt hơn những cảm xúc và suy nghĩ của mình, cũng như tinh tế và nhạy cảm hơn với những cảm xúc của người khác.

Có lần, sau khi kết thúc khóa học, một học sinh đã viết cho tôi một bức thư rất dài và diễn tả những cảm xúc của em về khóa học, và tỏ ra lo lắng cho tôi khi có lần tôi bị ốm và trời mưa mà vẫn cố gắng tới lớp dạy các em. Bức thư đó tôi đã cất giữ như một tài sản vô giá trong sự nghiệp dạy trẻ con của mình.

Vậy làm thế nào để khơi dậy lòng đồng cảm của đứa trẻ khi đọc các tác phẩm hư cấu? Những gợi ý sau có thể sẽ hữu ích cho các phụ huynh và giáo viên:

1/ Khuyến khích sự tưởng tượng: để có thể giúp trẻ nhập vào thế giới của các câu chuyện và cảm nhận được không khí của câu chuyện và những cảm xúc của các nhân vật, hãy dừng lại ở những chi tiết miêu tả bối cảnh của câu chuyện và đặt ra các câu hỏi: con nhìn thấy, nghe thấy, sờ thấy, nếm thấy, ngửi thấy những gì khi đọc câu chuyện này.

Những câu hỏi này đòi hỏi trẻ phải mở rộng các giác quan, phối hợp với hình dung tưởng tượng để cảm nhận được toàn bộ bầu không khí tinh thần được mô tả trong tác phẩm.

Khi đọc đến những chi tiết miêu tả nhân vật, hãy dừng lại và đặt các câu hỏi: nhân vật có hình dáng như thế nào, anh ta đã làm gì, nói gì, nghĩ gì, anh ta cảm thấy như thế nào…

Hoạt động này giúp cho trẻ cảm nhận về các nhân vật như những con người đang sống trong cuộc sống thực.

2/ Cho trẻ mô tả cảm xúc của mình: hãy dừng lại ở những chi tiết đắt giá, những đoạn mô tả ấn tượng, những sự kiện gay cấn hay những tình huống gây xúc động và đặt ra những câu hỏi: con cảm thấy thế nào khi chứng kiến cảnh tượng đó, con nghĩ gì khi thấy nhân vật hành động như vậy.

3/ Đặt mình vào thế giới của câu chuyện: giờ hãy hình dung con không còn là một độc giả nữa, con là người đang có mặt trong câu chuyện và chứng kiến tất cả mọi việc, con sẽ có cảm nhận gì, suy nghĩ gì. Hoặc giả, nếu con là nhân vật, con sẽ cảm thấy thế nào trong tình huống ấy, con sẽ hành động ra sao. Liệu con có ứng xử và hành động giống như nhân vật hay không? Con sẽ bênh vực ai, phản đối ai và tại sao?

4/ Để con là tác giả: nếu con là tác giả, con sẽ nghĩ gì khi nhân vật hành động như vậy, con nghĩ gì khi chứng kiến cảnh tượng đó. Liệu con có muốn câu chuyện kết thúc theo một cách khác hay không?

5/ Liên hệ với thực tế: con đã bao giờ gặp một cảnh tượng giống như cảnh tượng trong câu chuyện hay chưa? Con có bao giờ gặp một nhân vật có đặc điểm giống với nhân vật trong câu chuyện hay chưa? Hãy so sánh câu chuyện mà con đang đọc với một câu chuyện có thật nào đó trong cuộc sống. Con đã cảm thấy thế nào khi nhìn thấy cảnh tượng đó? Theo con, người ấy sẽ nghĩ gì trong tình huống đó? Theo con tại sao anh ta lại hành động như vậy?

Tất cả những hoạt động này sẽ từng bước từng bước dạy cho con cách mở rộng tưởng tượng, thâm nhập vào thế giới trong câu chuyện, trải nghiệm những tình huống, cảnh ngộ, sự kiện, quang cảnh được mô tả trong câu chuyện và lắng nghe những cảm xúc, cảm giác của mình, thấu hiểu cảm xúc, cảm giác của nhân vật và tác giả, để từ đó có được một năng lực nhìn thấu những cảm xúc và cảm giác của người khác.

Khi đứa trẻ được dạy để nhận ra và biết cách biểu đạt nỗi đau trên cơ thể của mình, cảm giác sợ sệt hay âu lo hay tổn thương hay hạnh phúc trong tâm hồn của mình, đồng thời cảm thấy đau khi người khác đang đau, buồn khi người khác đang buồn, vui khi người khác đang vui, nó sẽ biết chia sẻ, cảm thông, yêu thương, dung thứ, bởi vì nó đã biết vượt ra khỏi khuôn khổ chật hẹp của bản thân mình.

Bản chất của cuộc sống xã hội là sự kết nối và liên hệ. Chúng ta không bao giờ có thể sống đơn độc một mình. Mà chính thấu cảm sẽ là sợi dây vô hình bền chặt để kết nối ta với người khác một cách cởi mở, chân thành. Bởi vì, phàm đã là con người, ai cũng có nhu cầu được thấu hiểu, sẻ chia và thông cảm, được khoan thứ và được đối xử một cách từ bi.

Không có kĩ năng sống nào hết nếu không hiểu được những nguyên tắc cốt lõi đó của sự giao tiếp trong xã hội.