Trận Kỷ Dậu 1: Góc nhìn khác về chiến thắng của Tây Sơn

Trước nay nhìn về chiến thắng Kỷ Dậu đại khái diễn tiến trận chiến chúng ta biết đến là như thế này:

Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc, cầu viện Thanh Cao Tông (Càn Long). Càn Long đồng ý và cuối năm 1788 sai Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 29 vạn quân Thanh hộ tống Lê Chiêu Thống về Đại Việt với danh nghĩa phù Lê, đánh lui quân Tây Sơn vào chiếm đóng Thăng Long.

Quân Tây Sơn do Đại tư mã Ngô Văn Sở, theo mưu kế của Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích và các mưu thần khác, chủ động rút quân về đóng ở Tam Điệp – Biện Sơn cố thủ chờ lệnh. Nghe tin báo, ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (22 tháng 12 năm 1788), Bắc Bình vương Nguyễn Huệ xuất quân tiến ra Bắc Hà.

Với lý do vua Lê đã bỏ nước và rước ngoại bang về, để có danh nghĩa chính thống, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung. Ngày 29 tháng 11 năm Mậu Thân (26 tháng 12 năm 1788), đại quân của hoàng đế Quang Trung tới Nghệ An, dừng quân tại đó hơn 10 ngày để tuyển quân và củng cố lực lượng, nâng quân số lên 10 vạn, tổ chức thành 5 đạo quân: tiền, hậu, tả, hữu và trung quân. Ngoài ra còn có một đội tượng binh với 100 voi chiến.

Quang Trung còn tổ chức lễ duyệt binh ngay tại Nghệ An để khích lệ ý chí của tướng sĩ đối với quân Thanh. Ngay sau lễ duyệt binh, Quang Trung tiến quân ra Bắc Hà. Ngày 20 tháng Chạp năm Mậu Thân (15 tháng 1 năm 1789), đại quân của Quang Trung đã ra đến Tam Điệp, Ninh Bình. Biết quân Thanh dự định ngày 16 tháng giêng (âl) sẽ từ Thăng Long xuất quân, ông quyết định quân Tây Sơn sẽ đánh tan quân Thanh và tiến vào Thăng Long trước ngày mùng 6 tháng giêng (âl). Ông hạ lệnh cho quân sĩ ăn Tết Nguyên đán trước và tuyên bố đanh thép: Ngày mùng 7 Tết sẽ đánh vào Thăng Long mở tiệc ăn Tết khai hạ. Sau đó, 5 đạo quân thần tốc tiến ra Thăng Long.
Đêm 30 tháng chạp Mậu Thân tức 25-1-1789: Quân Tây Sơn nhanh chóng vượt bến đò Gián Khẩu (Ninh Bình), đánh tan quân của Trấn thủ Sơn Nam Hoàng Phùng Nghĩa.

Tranh vẽ chiến thắng Kỷ Dậu của Tây Sơn

– Bằng cách nào Nguyễn Huệ có thể kéo binh thần tốc từ Phú Xuân ra tới Nghệ An chỉ trong 4 ngày? Tính cả mốc thời gian từ Phú Xuân ra Thăng Long cũng chỉ là 20 đến 40 ngày , đây là một khoảng thời gian vô cùng khó tin với khả năng giao thông, vận chuyển ở thời kỳ đó, nên nhớ lúc đem quân ra Bắc Nguyễn Huệ còn có hẳn một đội tượng binh 100 thớt voi, và khả năng di chuyển của voi chiến thì không thể nhanh và bền bỉ được.

Trưa ngày mùng 5 tháng giêng (âl), Tôn Sĩ Nghị dẫn tàn quân bỏ chạy, trên đường chạy liên tiếp bị quân Tây Sơn mai phục chặn đánh. Cuối cùng, Tôn Sĩ Nghị và Lê Chiêu Thống chạy thoát về Trung Quốc. Quang Trung dẫn đầu đạo quân chiến thắng, tiến vào Thăng. Chiến dịch lịch sử đại phá 29 vạn quân Thanh diễn ra nhanh chóng và oanh liệt.

Ở đây chúng ta nhận thấy rằng, trận chiến này quá thiếu thốn về mặt sử liệu khiến nó gần như trở thành một huyền thoại và đưa ra rất nhiều câu hỏi không ai có thể giải thích hoặc trả lời được, chẳng hạn:

– Quân số của Nguyễn Huệ là bao nhiêu? Theo Đại Nam chính biên liệt truyện quân số cả cũ lẫn mới tuyển mộ của Nguyễn Huệ là 10 vạn nhưng cũng không hề làm rõ, con số này có bao nhiêu là quân tinh nhuệ, bao nhiêu là dân phu, bao nhiêu là quân mới tuyển mộ, trang bị như thế nào. Điều đó dẫn đến việc xác định năng lực chiến đấu quân đội của Nguyễn Huệ trở nên khó khăn. Diễn biến trận đánh nhiều đoạn thậm chí còn căn cứ vào cả Hoàng Lê Nhất Thống Chí để mà viết.

Nhưng nói đi cũng phải nói lại, diễn biến trận đánh này được đưa ra dù còn thiếu thốn rất nhiều thông tin, và còn nhiều điểm mơ hồ, khó tin nhưng tìm hiểu kỹ thì đều có dựa trên sử liệu đàng hoàng chứ không phải cứ thích là chém bậy vào.

Chẳng hạn, việc thời điểm xưng đế và tập binh của Nguyễn Huệ, Đại nam chính biên Liệt truyện, quyển 32, Ngụy Tây Liệt truyện, Nguyễn Văn Huệ viết:

“Nguyễn Huệ nghe cấp báo, mắng to: “Bọn chó Ngô là đồ gì dám tung hoành như thế?”

Nguyễn Huệ liền xuống lệnh cử binh. Các tướng đều khuyên xin trước hết nên chính danh vị và danh hiệu để kết chặt lòng người. Nguyễn Huệ bèn đắp đàn ở phía Nam núi Ngự-bình, lấy ngày 25 tháng 11 tự lập làm Hoàng Đế cải nguyên là Quang Trung, liền ngày ấy cả đem tướng sĩ thủy bộ cùng tiến ..”

Về số lượng quân Thanh, mình đã có một bài khá chi tiết rồi, con số 20 vạn là con số được rất nhiều tài liệu lịch sử trong nước ghi nhận, chẳng hạn như Đại Nam chính biên liệt truyện Sơ tập (Q.30) và Nguyễn Thị Tây Sơn Ký, con số 29 vạn là dựa trên Hàng Binh Chiếu của Quang Trung do Ngô Thì Nhậm viết.

Đương nhiên theo Thanh sử thì số lượng này thấp hơn rất nhiều, nhưng thường thì viết sử khi tài liệu đối chiếu ở Trung Quốc có sự sai lệch với tài liệu trong nước thường thì các sự kiện lịch sử vẫn sẽ được ưu tiên viết theo sử liệu trong nước (Nước nào cũng thế cả chứ không riêng gì Việt nam nhé). Hơn nữa các sử gia như Trần Bạch Thảo, Hồ Gia Phụng cũng có lý khi cho rằng con số của nhà Thanh đưa ra là quá ít, lý lẽ viện dẫn là: Các sử gia Trung Quốc đó không ghi chép đầy đủ các lực lượng của toàn bộ quân viễn chinh, nhưng chính những đoạn ghi chép của sử sách nhà Thanh, nhất là bộ Đại Thanh Thực Lục, lại bộc lộ nhiều mâu thuẫn: Số quân vài vạn mà Đại Thanh Thực Lục ghi không tính đến số “thổ binh”, “nghĩa dũng” và dân phu. Hơn nữa, với đạo quân vài vạn thì triều đình nhà Thanh chỉ cử tổng đốc Lưỡng Quảng là Tôn Sĩ Nghị làm thống soái và dưới trướng gồm một loạt võ quan cao cấp như: Đề đốc Phó tướng Hứa Thế Hanh, Đề đốc Ô Đại Kinh, Phó tướng Khánh Thành, Phó tướng Hình Đôn Hạnh; các tổng binh Thượng Duy Thăng, Trương Triều Long, Lý Hóa Long cùng nhiều Tham tướng, Tri phủ, Tri huyện, v.v… là không hợp lý. Nếu chỉ điều một vài vạn quân, Càn Long không phải quan tâm tới mức cứ vài ngày lại ra một chỉ dụ. Con số hợp lý có thể đưa ra là 3 đến 5 vạn quân chính quy, cùng 15-16 vạn dân binh.

Các dữ kiện khác các bạn có thể tra cứu trên wiki rồi tìm link dẫn và tìm đọc các tài liệu chuyên khảo liên quan để tìm về nguồn gốc tài liệu, mình nghĩ cũng không khó mấy, bởi vì dù gì thì nguồn gốc tài liệu thời kỳ này quanh đi quẩn lại cũng chỉ có mấy cái thôi:

– Ngụy Tây Liệt truyện trong Đại Nam thực lục
– Hoàng Lê Nhất Thống Chí
– Các tài liệu từ quân Thanh như Đại Thanh Thực Lục, An Nam Kỷ Lược
– Về tài liệu của các giáo sĩ thì nên đọc lại trong các chuyên khảo tổng hợp lại như trên Thư viện Hán Nôm, hoặc của Nguyễn Duy Chính.

Thời gian gần đây, do có khá nhiều các chuyên khảo để đào sâu thêm các sử liệu đối chiếu của nước ngoài, chúng ta phát hiện thêm khá nhiều tài liệu liên quan đến thời kỳ Tây Sơn. Mặc dù nó là chưa đủ để có thể hình dung chính xác về diễn biến thực sự của trận chiến Kỷ Dậu năm đó nhưng cũng có thể trả lời một số câu hỏi mà theo cái nhìn truyền thống về trận đánh này, chúng ta không trả lời được.

Mình sẽ dựng lại trận chiến Kỷ Dậu với những sử liệu mới đó, theo hướng mà mình cảm thấy hợp lý nhất trong những phần sau.

Đương nhiên có nhiều đoạn là dựa trên sử liệu nhưng cũng có nhiều đoạn đậm chất suy đoán và tiểu thuyết, đem ra để nói chuyện chém gió và bạn luận là chính, chứ mình không cả gan dám nói nó là sự thật lịch sử (Dù sao thì cũng chả ai biết được thực tế chính xác nó là như thế nào cả).

Minh Đức